Müzik-ve-insan

Makamların Etkileri – Zamana Göre, Milletlere Göre Etkileri

Makamların Etkileri

Müziğin, insanlar üzerindeki ekileri, müzikle ilgilenen insanların, yüzyıllardır ilgilendikleri bir konudur. Özellikle makamsal bir zenginliğe sahip Türk müziği ile uğraşan müzisyenler, “edvar” denilen eski müzik teorisi kitaplarında, makamların etkileri üzerinde fikirler beyan etmişlerdir. Makamların insan duygularına etkileri, makamların zamana göre etkileri, makamların burçlara göre etkileri, müzik ile tedavi gibi konularla ilgilenmişlerdir. Hatta, hangi makamların, hangi ada sahip insanlara daha çok etkisi olduğu hakkında dahi teoriler ileri sürülmüştür.

türk-müziğiMakamlar ve etkileri konusunda, ilk kapsamlı açıklamaları, 900’lü yılların başında yaşamış, büyük Türk filozofu Farabi’den öğrenebiliyoruz. “Farabi’ye göre makamların insan ruhu üzerindeki etkileri şöyle tasnif edilmiştir: Rast makamı insana sevinç, rehavi ağlama, kuçek hüzün ve elem, büzürk korku, ısfahan eziyet, neva lezzet ve ferahlık, uşşak gülme, zirgüle uyku, saba yiğitlik, buselik kuvvet, hüseyni barış, hicaz makamının da insana tevazu verdiği kaydedilmektedir.” (A.Süheyl ÜNVER, Musiki Mecmuası, sayı:146, sayfa:419)

1224-1294 yılları arasında yaşamış, Türk müziğinin bilinen en eski bestecisi ve müzikoloğu Safiyüddin URMEVİ’ye göre ise: Buselik, uşşak, neva gibi makamların, insan ruhuna güç ve cesaret verdiğini; rast, ırak ve ısfahan makamlarının ise hafif bir ferahlık ve zevk verdiğini ileri sürmüştür.

Son yüzyılın önemli müzikoloğu Sadeddin AREL de, makamların etkileri konusunda; “Irak makamının dinleyenlere zevk ve lezzet, ısfahan ve büzürk makamlarının korku hissini, zengülenin tevazu, buselikin kuvvet, nevanın cesaret, uşşak makamının ise gülme hissi verdiğini yazmıştır.” (Ruhi KALENDER, AÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, cilt:29, sayı:1)

MAKAMLARIN MİLLETLER ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ

Safiyüddin URMEVİ, milletlere göre etkilerini şu şekilde sıralamıştır:

  • Araplara; hüseyni ve hüseyniden türemiş makamlar,
  • İranlılara; Irak makamı ve ıraktan türemiş makamlar,
  • Türklere; uşşak ve uşşak makamından türemiş makamlar,
  • Rumlara; buselik ve buselikten türemiş makamların tesir ettiğini belirtmiştir. (M. Sadık YİĞİTBAŞI, Musiki ile Tedavi, sayfa: 312)

MAKAMLARIN ZAMANLARA GÖRE ETKİLERİ

Safiyüddin URMEVİ, hangi makamın, hangi vakitte etki gösterdiğini şu şekilde sıralamıştır:

türk-müziği2

  • – Şafaktan önce rehavi,
  • – Şafak attıktan sonra hüseyni,
  • – Kuşluk vaktinde rast,
  • – Kuşluktan sonra buselik,
  • – Kuşlukla öğle vakti arasında zengüle,
  • – Öğle vaktinde uşşak,
  • – İki namaz arasında hicaz,
  • – İkindi vaktinde ırak,
  • – Gün batışında ısfahan,
  • – Gün batışından sonra neva,
  • – Akşam namazından sonra büzürk,
  • – Uyku zamanında zirefkend makamlarının etkili olduğunu belirtmiştir. (Ladikli Mehmet Çelebi, Zeynu’l-Elhan)

 

(Bundan sonraki yazımızda, Müzik ile Tedavi konusuna değineceğiz.)