makamlar

Makam Nedir? Makamlar Nasıl Oluşturulur?

Makam Nedir? Makamlar Nasıl Oluşturulur?

Makam, sözlük anlamı olarak, “yer, ikametgah, mertebe” demektir. Müziksel olarak ise makam, seslerin ve ezgilerin oluşturulmasında kullanılan kurallardır.
Türk,İran, Arap, Hint gibi doğu toplumlarının müziklerinde kullanılarak, seslere kimlik kazandıran, ezgileri yapılandıran kurallardır.

“Dizi, seyir, donanım, karar, durak ve güçlü” gibi unsurlardan oluşur.

dortluvebeslilerDÖRTLÜ ve BEŞLİLER: “Farklı aralıkta ve aralıklarının sıralanışı ile seslerin birbirine uzaklıkları değişik, tam olarak dört veya beş sesten oluşan kalıplardır: Çârgâh dörtlüsü, rast dörtlüsü, uşşak dörtlüsü; çârgâh beşlisi, rast beşlisi, hüseynî beşlisi gibi. Dizi. Bir dörtlü ile bir beşlinin veya bir beşli ile bir dörtlünün ardarda getirilmesinden meydana gelen sekiz sesten oluşmuş kalıplardır.”*

DİZİ: Bir beşli ile bir dörtlü ya da bir dörtlü ile bir beşlinin bir araya getirilmesiyle oluşturulmuş sekizlidir.

SEYİR: Belirlenen dizideki müzikal hareketin belirleyicisidir. İnici (tiz duraktan başlayarak peste doğru) , çıkıcı (duraktan başlayarak tize doğru)ve iniciçıkıcı (güçlüden başlayarak tiz ya da pest seslere doğru)olmak üzere 3 çeşittir.
Makamların farklılaşmalarını sağlayan en önemli unsurdur. Örneğin uşşak ve beyati makamları aynı dizide olmalarına rağmen, seyirdeki farklılıklar nedeniyle birbirinden farklı iki makam olagelmişlerdir.

DONANIM: Portre anahtarından sonra konulan, değiştirici nitelik taşıyan, bemol ve diyez işaretleridir. Dizileri oluşturan ses aralıklarını belirler.

DURAK: Makama ait belirlenen en pest sestir.

KARAR: Mûsiki dilinde âdeta noktalama işaretlerinin yerini tutan ve bir müzik cümlesinin sona ereceğini / erdiğini hissettiren karakteristik sesler ve perdelerdir. Türk mûsikisi sisteminde tam karar (bir makamın en önemli perdesi olarak müziğin bitişini belirten ses), yarım karar / muvakkat karar (müzik cümlesinin biteceğini hissettirmekle beraber söylenecek bir iki söz daha olduğunu, nağmenin kısa bir süre daha devam edeceğini ifade eden perde) ve asma karar (verdiği bitiş hissi karardan daha zayıf olup her makama göre değişen birden fazla karar sesi) olmak üzere üçe ayrılır. Bir makamın oluşup tanınmasında güçlü ve durak perdeleri yanında karar perdeleri de önem taşır. *

GÜÇLÜ: Diziyi oluşturan dörtlü ve beşlilerin birleştiği ortak sestir. Makamsal olarak oluşturulan ezgide en fazla yer tutan sestir.

YEDEN: Kararı vurgulamak için kullanılan, karar sesten yarım ya da tam ses pest olan sestir.

Tarihten bu yana, Türk musikisinden yaklaşık 600 tane makam kullanıldığı düşünülmektedir. Bu 600 küsür makamdan günümüze örnekleri kalabilen 300 civarından makam vardır. Ancak günümüzde hala eser verilen makam sayısı 50 – 60 dolaylarındadır.

Bir sonraki yazımızda, “Makam Çeşitleri” konusuna değinerek, günümüzde kullanılan makamları çeşitlerine göre inceleyeceğiz.

(Kaynakça: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi)